فیبروز ریه چیست؟ علت، علائم و درمان آن

ریه سالم مثل اسفنجی نرم و کشسان است: با هر نفس پر از هوا می‌شود و اکسیژن از دیواره نازک کیسه‌های هوایی‌اش به‌راحتی وارد خون می‌شود. در فیبروز ریه، این بافت نرم کم‌کم زخمی و سفت می‌شود — مثل اسفنجی که خشک و چروک شده باشد. نتیجه‌اش این است که ریه دیگر خوب باز نمی‌شود و اکسیژن به‌سختی از دیواره ضخیم‌شده عبور می‌کند: سرفه خشک و تنگی نفسی که ماه‌به‌ماه بیشتر می‌شود.

فیبروز ریه دقیقاً چیست؟

«فیبروز» یعنی ساخته شدن بافت زخمی (اسکار) در جایی که نباید باشد. در ریه، این زخم‌ها در دیواره بین کیسه‌های هوایی شکل می‌گیرند و آن دیواره نازک و ظریف را ضخیم و سفت می‌کنند. هرچه فیبروز بیشتر شود، حجم ریه کمتر و تنفس سخت‌تر می‌شود. شایع‌ترین نوع آن «فیبروز ریوی ایدیوپاتیک» (IPF) است — یعنی نوعی که علت مشخصی برایش پیدا نمی‌شود و بیشتر در آقایان بالای ۶۰ سال و افراد با سابقه سیگار دیده می‌شود.

اما فیبروز فقط یک بیماری نیست؛ پایان مشترک چند راه مختلف است: بیماری‌های روماتیسمی، بعضی داروها، گردوغبارهای شغلی و التهاب‌های درمان‌نشده ریه همه می‌توانند به همین نقطه برسند. به همین دلیل اولین کار پزشک این است که بفهمد فیبروز این بیمار از کدام راه آمده؛ چون درمان و سرعت پیشرفت هر کدام فرق می‌کند.

علت‌های فیبروز ریه

• علت ناشناخته (IPF): شایع‌ترین نوع؛ بدون علت مشخص، بیشتر در سالمندان و مردان و افراد سیگاری.
• بیماری‌های روماتیسمی: آرتریت روماتوئید، اسکلرودرمی و لوپوس می‌توانند ریه را به‌تدریج فیبروزی کنند.
• گردوغبارهای شغلی و محیطی: سیلیس، آزبست و گردوغبارهای کشاورزی و پرندگان، در مواجهه طولانی ریه را زخمی می‌کنند.
• برخی داروها: گروهی از داروها — از بعضی آنتی‌بیوتیک‌ها تا داروهای قلب و شیمی‌درمانی — می‌توانند به ریه آسیب فیبروزی بزنند؛ فهرست داروهایتان را همیشه کامل به پزشک بگویید.
• التهاب حساسیتی درمان‌نشده: حساسیت طولانی به ذرات محیطی (مثل پرندگان و کپک‌ها) اگر ادامه پیدا کند، از التهاب به فیبروز می‌رسد.

علائم فیبروز ریه

فیبروز آرام و تدریجی پیش می‌رود و علائمش در ابتدا اغلب به «سن» و «کم‌تحرکی» نسبت داده می‌شود؛ همین یعنی تشخیص دیر. علائم اصلی:

• تنگی نفس با فعالیت که ماه‌به‌ماه بیشتر می‌شود؛ اول با پله و سربالایی، بعد با راه رفتن ساده
• سرفه خشک و مداوم که به درمان‌های معمول سرفه جواب نمی‌دهد
• خستگی و کم شدن توان فعالیت
• کاهش وزن بی‌دلیل در مراحل پیشرفته‌تر
• پهن و گرد شدن نوک انگشتان (چماقی شدن) در برخی بیماران
• شنیده شدن صدای ریز «چسب‌ناک» (کراکل) وقتی پزشک به ریه گوش می‌دهد

تشخیص چگونه است؟

تشخیص فیبروز مجموعه‌ای از چند بررسی است و معمولاً با کنار هم گذاشتن همه یافته‌ها گذاشته می‌شود:

• سی‌تی اسکن با وضوح بالا (HRCT): مهم‌ترین ابزار؛ الگوی زخم‌ها در ریه را نشان می‌دهد و در بسیاری از بیماران، نوع فیبروز را هم مشخص می‌کند.
• تست‌های عملکرد ریه: اسپیرومتری و به‌ویژه سنجش ظرفیت انتشار (DLCO) نشان می‌دهند ریه چقدر حجم از دست داده و اکسیژن چقدر سخت عبور می‌کند؛ برای پیگیری روند بیماری هم تکرار می‌شوند. هر دو در کلینیک ما انجام می‌شود.
• آزمایش خون و بررسی روماتیسمی: برای پیدا کردن علت‌های زمینه‌ای مثل بیماری‌های روماتیسمی.
• اکوکاردیوگرافی: چون فیبروز پیشرفته به قلب راست فشار می‌آورد و فشار خون ریوی می‌سازد، کار قلب هم بررسی می‌شود.
• نمونه‌برداری: فقط در مواردی که تصویر و آزمایش‌ها پاسخ قطعی نمی‌دهند؛ تصمیمش با تیم درمان است.

درمان: اصل کلی

راستش را باید روشن گفت: زخمی که در ریه ساخته شده برنمی‌گردد و درمان، بافت فیبروزی را به ریه سالم تبدیل نمی‌کند. اما این به معنی «هیچ کاری نمی‌شود کرد» نیست؛ هدف‌های واقعی درمان این‌هاست: اگر علت قابل درمانی هست (روماتیسمی، دارویی، مواجهه محیطی) همان علت مهار شود؛ اگر بیماری از نوع IPF است، داروهای ضدفیبروز (آنتی‌فیبروتیک) سرعت پیشرفت را به‌طور معناداری کم می‌کنند؛ و با اکسیژن‌درمانی در صورت نیاز، بازتوانی ریوی و واکسن‌های آنفلوانزا و پنوموکوک، کیفیت و طول عمر بهتر می‌شود. هرچه تشخیص زودتر، این ابزارها مؤثرترند — چون با ریه‌ای طرفیم که هنوز بیشترش سالم است.

دو قدم را خود بیمار هم می‌تواند بردارد و هیچ دارویی جایشان را نمی‌گیرد: ترک کامل سیگار و دوری از گردوغبار و دود؛ و پیگیری منظم — فیبروز از بیماری‌هایی است که «ویزیت بعدی» در آن بخشی از خود درمان است، چون تغییر سرعت بیماری فقط با مقایسه تست‌های دوره‌ای دیده می‌شود.